Տարածաշրջանային անվտանգություն

2026թ-ի մարտի 16-ի դրությամբ 2026թ-ի փետրվարի 28-ին Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն և ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարեցին Իրանի դեմ ռազմական գործողությունների մեկնարկի մասին, որոնք համապատասխանաբար ստացան «Մռնչացող առյուծ» (Roaring Lion) և «Էպիկական կատաղություն» (Epic Fury) անվանումները: Ի պատասխան՝ Թեհրանը սկսեց  «Ճշմարիտ խոստում-4» գործողությունը։ Այս նոր հակամարտությունն իր տևողությամբ և մասշտաբներով արդեն գերազանցել է 2025թ-ի հունիսի 12-օրյա պատերազմը: Թեև Հարավային Կովկասը հաճախ անտեսվում է, և փորձագիտական ու քաղաքական վերլուծությունները հիմնականում կենտրոնանում են Մերձավոր Արևելքի վրա ունեցած ազդեցության վրա, պատերազմի դիտարկման համատեքստում Հարավային Կովկասի նշանակությունն, այդուհանդերձ, էական է: Տարածաշրջանը փորձության է ենթարկում ԱՄՆ-ի և Իրանի ուժի պրոյեկտման կարողությունները, այն նաև կարող է ծառայել որպես փախստականների հնարավոր անցակետ և գտնվում է մի քանի հաղորդակցության ուղիների նախագծերի կենտրոնում, որոնք կարող են վերափոխել համաշխարհային մատակարարման շղթաները: ԱՊՐԻ Արմենիայի այս վերլուծությունն ուսումնասիրում է պատերազմից բխող ռիսկերն ու հնարավորությունները թե՛ Հայաստանի, թե՛ Հարավային Կովկասի համար և առաջարկում է դրանց հասցեագրման ուղիներ. Ի՞ՆՉ Է ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ ԱՅՍ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՄԱՐ Անվտանգություն Այսօր Հայաստանն Իրանի հարևան երկրներից միակն է, որը հարվածների թիրախ չի դարձել։ Հայաստանի տարածքում անվտանգության ոլորտի միջադեպերի առաջացման հավանականությունը, ինչպիսիք են Թուրքիայի ուղղությամբ արձակած իրանական հրթիռների որսումը Հայաստանի օդային տարածքում կամ Նախիջևանի օդանավակայանին ԱԹՍ-ների հարվածները, մնում է ցածր: Միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հեռանկարում անվտանգության ոլորտում մտահոգության միակ հնարավոր առարկան Հայաստանի և Միացյալ Նահանգների համատեղ նախագծերն են, որոնք Իրանը կարող է ընկալել որպես «երկակի նշանակության ենթակառուցվածքներ»։ Դրանց թվում են Հրազդանում կառուցվելիք արհեստական բանականության (ԱԲ) տվյալների մշակման կենտրոնը (նմանատիպ օբյեկտներ թիրախավորվել են արաբական երկրներում), կամ «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» նախագծի (TRIPP) գործունեության շրջանակներում Իրանի հետ սահմանին ամերիկյան ցանկացած տեսակի ներկայությունը: Եթե Վաշինգտոնի գագաթնաժողովից մի քանի ամիս անց Իրանի երկակի արձագանքը վկայում էր TRIPP նախագծի որոշ ասպեկտների՝ հատկապես երկաթուղային երթուղու նկատմամբ կառուցողական վերաբերմունքի մասին, ապա պատերազմն ուժեղացրեց Իրանի թերահավատ դիրքորոշումն այս հարցում: Երկարաժամկետ հեռանկարում Իրանի կենտրոնական ղեկավարության անկայունությունը կարող է լոգիստիկ և քաղաքական խնդիրներ ստեղծել Երևանի համար հարավի շուկաներից, օրինակ՝ Հնդկաստանից զենքի մատակարարման հարցում, թեև գոյություն ունեն այլ՝ ավելի բարդ այլընտրանքներ։ Տնտեսություն Ներկա պահին պատերազմի տնտեսական ազդեցությունը երկկողմ տնտեսական համագործակցության վրա, ինչպիսիք են առևտուրը և էներգետիկ գործարքները, թվում է նվազագույն, մինչդեռ առավել մտահոգիչ խնդիր են հանդիսանում Հայաստանի համար հարավի շուկաների հասանելության խոչընդոտները: Չնայած Երևանի և Թեհրանի միջև առևտրաշրջանառության շարունակական աճին՝ 2025թ-ին Իրանի բաժինը կազմել է 768 մլն. ԱՄՆ դոլար կամ Հայաստանի ընդհանուր առևտրաշրջանառության 3,6%-ը, ինչը կրիտիկական ցուցանիշ չէ: Սակայն Իրանից Հայաստանի կախվածությունը որոշ ապրանքների մասով, ինչպիսիք են բիտումը, կավիճը և ցեմենտը, բավականին բարձր է, իսկ ներմուծման այլընտրանքային աղբյուրներն ավելի թանկ են։ Իրանական մատակարարումների երթուղիների հետ կապված երկարաժամկետ խափանումները կարող են հանգեցնել Հայաստանում գնաճին։ Համեստ երկկողմ առևտրային կապերի շրջանակներից դուրս Հայաստանի արտաքին առևտրի ավելի քան 20%-ն անցնում է Իրանի տարածքով։ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով Հայաստանը Մերձավոր Արևելք է արտահանում ծխախոտ և անասուններ, իսկ հիմնականում Չինաստանից ներմուծում է խաղալիքներ, տեքստիլ, թուղթ և կահույք: Այդ հոսանքներն իրականացվում են Իրանի տարածքով։ Իրանի միջոցով Մերձավոր Արևելք արտահանումը կարող է վերաուղղորդվել Վրաստանի և Թուրքիայի տարածքով՝ առանց տրանսպորտային ծախսերի էական ավելացման, իսկ Չինաստանից ներմուծումը կարող է մասամբ վերաուղղորդվել Վրաստանի տարածքով և մասամբ փոխարինվել այլ երկրներից ներմուծմամբ: Անկախ Իրանում տեղի ունեցող զարգացումներից՝ այդ երկիրը կարիք է ունենալու Հայաստանից էլեկտրաէներգիայի մատակարարման՝ «գազ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» համաձայնագրի շրջանակներում (Հայաստանն օգտագործում է Իրանի մատակարարած գազը էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար, որն էլ իր հերթին ուղղվում է ինչպես Իրան, այնպես էլ ներքին շուկա): Իրանի գազի արդյունահանման ենթակառուցվածքի վատթարացումը կարող է հանգեցնել գազի մատակարարումների խափանումների՝ նվազեցնելով երկու երկրների միջև ընդհանուր ապրանքաշրջանառությունը: Դա նաև մատակարարումների ոլորտում բացասական շոկի կենթարկի Հայաստանի տնտեսությունը։ Կարճաժամկետ հեռանկարում իրանական գազի մատակարարումների ամբողջական դադարեցումը կհանգեցնի գազի և էլեկտրաէներգիայի գնի բարձրացմանը։ Սակայն հետևանքները պայմանավորված կլինեն գազամատակարարման խափանումների ծավալով և այլընտրանքային էներգետիկ շուկաներ անցնելու Հայաստանի կարողության արագությամբ։ Իրանում պատերազմի պատճառով զբոսաշրջության անկումը նույնպես կարող է ազդել Հայաստանի տնտեսության վրա։ 2025թ-ին զբոսաշրջային հոսքի ծավալով երրորդ տեղում գտնվող և Հայաստանի ընդհանուր զբոսաշրջիկների 8% կազմող իրանցի զբոսաշրջիկների, ինչպես նաև Իրանի տարածքով Հայաստան եկող այլ երկրների զբոսաշրջիկների ներհոսքի նվազումը խոչընդոտ կդառնա ՀՀ տնտեսական աճի համար։ Մարդասիրական հարթություն Պատերազմը կարող է հանգեցնել Իրանից դեպի Հայաստան փախստականների ներհոսքի, թեև դա կախված է Իրանի պետական ապարատի գործունակությունից և երկարաժամկետ հեռանկարում ներքին կայունությունից: Եթե պատերազմի ավարտին իրանական կառույցները դադարեն գործել, դա կհանգեցնի փախստականների զանգվածային տեղաշարժի, ինչը զգալի ճնշման կենթարկի տարածաշրջանի սոցիալական ապահովության և առողջապահական համակարգերը: Հայաստանը վերջերս բախվել է փախստականների և տեղահանվածների մի քանի ալիքի՝ 2020թ-ին (Լեռնային Ղարաբաղից՝ երկրորդ պատերազմից հետո և Լիբանանից՝ Բեյրութի նավահանգստում տեղի ունեցած պայթյունից հետո), 2022թ-ին (Ռուսաստանից՝ Ուկրաինայի դեմ ռազմական գործողությունների մեկնարկից հետո) և 2023թ-ին (Լեռնային Ղարաբաղի հայերի էթնիկ զտումից հետո)։ Յուրաքանչյուր անգամ փախստականներին ընդունելու համակարգի հնարավորությունները ենթարկվել են փորձության, և կառավարությունն ու հասարակությունը հարմարվել են՝ մեծ մասամբ դիվանագիտական գործընկերների աջակցությամբ։  Չնայած որոշ ռուսաստանցիների հեռանալուն՝ սոցիալական ենթակառուցվածքի առումով Հայաստանի հնարավորությունները, ամենայն հավանականությամբ, սահմանափակ են։ Համեմատաբար փոքր թվով (նույնիսկ տասնյակ հազարավոր) իրանաբնակ ադրբեջանցի փախստականների մուտքը Հայաստան կարող է լարվածություն առաջացնել նրանց և տեղի հայ բնակչության միջև, ինչը Բաքուն կարող է օգտագործել որպես ճնշման միջոց Հայաստանի վրա: Իրանի քաղաքական համակարգի փոփոխության դեպքում հնարավոր է նաև Իսլամական հանրապետության անվտանգության ապարատի հետապնդումներից փախչող միջին և ստորին օղակների ներկայացուցիչների ներհոսք։ Դեպի Հայաստան փախստականների ներհոսքի հավանականությունը ներկայումս մեծ չէ և կշարունակի այդպիսին մնալ քանի դեռ պահպանվում է Իրանի պետական ապարատի համեմատական կայունությունը: Սակայն այդ ռիսկը կարող է կրկին առաջանալ, եթե Իրանի, Իսրայելի և ԱՄՆ-ի միջև ռազմական գործողությունները շարունակվեն միջնաժամկետ հեռանկարում: Այլ կերպ ասած, քաղաքականության տեսանկյունից անհրաժեշտ են մարդասիրական օգնություն տրամադրելու պատրաստականությունը և հասարակության տոկունությունը: Ի՞նչ է պետք անել Հաշվի առնելով նոր պատերազմի մասշտաբների և բնույթի առանձնահատկությունները՝ Հայաստանի կառավարությունը ցանկալի է. Ի՞ՆՉ Է ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ ԱՅՍ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԻ ՀԱՄԱՐ… … երբ խոսքը տարածաշրջանային կայունության մասին է 2025 թվականի օգոստոսին տեղի ունեցած Վաշինգտոնի գագաթնաժողովը աննախադեպ առիթ էր Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության ինստիտուցիոնալացման, ինչպես նաև Թուրքիայի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորման համար: Սակայն Բաքվի և Անկարայի անգործության պատճառով այդ առիթը դեռ չի օգտագործվել, ինչը հանգեցրել է «ոչ խաղաղություն, ոչ պատերազմ» անորոշ վիճակում գտնվող տարածաշրջանային իրողության։ Իրանում շարունակվող պատերազմն ընդգծում է Հարավային Կովկասում տևական կայունության և անվտանգության անհրաժեշտությունը՝ որպես տարածաշրջանի դիմակայունության և բարգավաճման կարևոր բաղադրիչ։ Մինչ երկու պատերազմները շարունակում են մոլեգնել տարածաշրջանի հյուսիսում (Ուկրաինա) և հարավում (Իրան)՝ բավականին անկանխատեսելի հետևանքներով, առկա «ո՛չ խաղաղություն, ո՛չ պատերազմ» իրավիճակի պահպանումը Հարավային Կովկասն էլ ավելի խոցելի է դարձնում արտաքին ցնցումների և ազդեցությունների նկատմամբ։ Անորոշության այս բարձր մակարդակը նվազեցնում է Հարավային Կովկասի տարանցիկ և լոգիստիկ ներուժը՝ ազդելով Հայաստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի և նույնիսկ Թուրքիայի հաղորդակցության ուղիների նկատմամբ հավակնությունների վրա: Հայաստանը վաղուց պատրաստ է

2025թ-ի հունիսի 17-ի դրությամբ Ինչ է տեղի ունեցել Հունիսի 13-ին Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն հայտարարեց «Վեր հառնող առյուծ» ռազմական գործողության մեկնարկի մասին, որը նա բնորոշեց որպես «կանխարգելիչ հարված միջուկային և ռազմական ենթակառուցվածքներին»։  Ռմբակոծությունների թիրախում էին ռազմական ղեկավարներն ու առաջատար միջուկային գիտնականները, ինչպես նաև միջուկային, ռազմական, իսկ ավելի ուշ՝ էներգետիկ օբյեկտները։ Ի պատասխան՝ Իրանը հայտարարեց «Ճշմարիտ խոստում 3» գործողության մասին՝ հարվածներ հասցնելով ռազմական թիրախներին, էներգետիկ ենթակառուցվածքներին և որոշումների կայացման գործընթացում ներգրավված կենտրոններին։ Երկու երկրները հարվածներ են հասցրել նաև քաղաքացիական ենթակառուցվածքներին։  Այս հոդվածը հրապարակելու դրությամբ Իսրայելը շարունակում է կանոնավոր հարվածներ հասցնել Իրանին՝  Իրանի օդային տարածքում ունենալով հարաբերական​​ ազատություն։ Թեհրանի հակահարվածները ավելի սահմանափակ են՝ ժամանակի և կիրառվող միջոցների առումով։ Ռազմական գործողությունները սկսվել են երկու օր առաջ՝ նախքան Միացյալ Նահանգների և Իրանի միջև միջուկային համաձայնագրի վերաբերյալ նախատեսված վեցերորդ հանդիպումը։ Իրան–Իսրայել առճակատումն արդեն իսկ ազդել է Հայաստանի տնտեսության և ռազմական անվտանգության վրա: Լարվածության թուլացման նշաններ դեռ չկան, իսկ հակամարտության շարունակությունը կարող է ոչ միայն վատթարացնել Հայաստանի եղած խնդիրները, այլև ստեղծել նորերը: ԱՊՐԻ Արմենիայի այս վերլուծությունը անդրադառնում է պատերազմի՝ Հայաստանի համար հետևանքներին և ներկայացնում է առաջարկներ տարածաշրջանային կայունությանը համար: Հիմնական եզրակացությունները Հետևանքները Հայաստանի համար 1. Անվտանգություն 2020 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմից հետո Իրանը առանցքային դեր խաղաց Հարավային Կովկասում կայունության պահպանման գործում: Թեհրանի կոշտ հայտարարությունները՝ տարածաշրջանի միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների ցանկացած փոփոխության դեմ, գլխավոր արգելքը դարձան Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից առաջ մղվող, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքի» և «Արևմտյան Ադրբեջանի» օրակարգերի իրականացման համար: Կան հայտարարություններ, որ Իրանը 2022 թվականի սեպտեմբերին կասեցրեց Ադրբեջանի հետագա ներխուժումը Հայաստան: Բաքուն և Անկարան կարող են Իրանի ռազմական կարողությունների թուլացումը ընկալել որպես հնարավորություն՝ Հայաստանի վրա ռազմական ճնշումը մեծացնելու համար: Պատահական չէ, որ հունիսի 14-ին Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը հայտարարեց, որ Բաքուն Հայաստանից ակնկալում է կոնկրետ գործողություններ «Զանգեզուրի միջանցքի» բացման վերաբերյալ, որը «ռազմավարական նշանակություն ունի ամբողջ տարածաշրջանի համար»՝ ընդգծելով նաև թյուրքական ազգերը կապող ուղիղ երթուղի ունենալու իրենց մեծ ցանկությունը: Իրանի քաղաքական ղեկավարության թուլացումը կարող է Իրանի հյուսիսում անջատողական շարժումների առաջացման պատճառ դառնալ, օրինակ՝ «Ինքնավար Հարավային Ադրբեջանի Հանրապետություն» ստեղծման համար, ինչը օգուտ կբերի Ադրբեջանին, Իսրայելին և այլ երկրների, որոնք ցանկանում են տեսնել Իրանի թուլացումը։ Եթե հակամարտությունը շարունակվի, Հայաստանը կարող է բախվել Հյուսիսային Իրանից տասնյակ կամ նույնիսկ հարյուր հազարավոր փախստականների հոսքի։ Իրանական ծագում ունեցող էթնիկ հայերը և դիվանագիտական ​​​​համայնքը նույնպես կարող են տարհանվել Հայաստանի միջոցով։ Իրենց երկրից փախչել ցանկացող իրանցիները, հավանաբար, կընտրեն Թուրքիան, Հայաստանը և Ադրբեջանը, քանի որ այս երկրներն ունեն ամենահարմար ցամաքային սահմանները։ Հաշվի առնելով, որ Հյուսիսային Իրանը բնակեցված է ադրբեջանախոս իրանցիներով, չի կարելի բացառել նրանց Հայաստան գալու հնարավորությունը։ Եթե ​​դա տեղի ունենա, ապա այն իր ազդեցությունը կունենա Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքի վրա և կարող են ուժեղանալ նաև աշխարհաքաղաքական ռիսկերը։ Վերջապես, եթե ռազմական գործողությունները շարունակվեն, Հայաստանը խնդիրներ կունենա հնդկական զենքի մատակարարումների հետ, քանի որ դրանք Հայաստան են հասնում իրանական օդային և ցամաքային տարածքով։ 2. Տնտեսություն Բաց աղբյուրների համաձայն՝ Հայաստանի առևտրի ավելի քան 30%-ը անցնում է Իրանով։ Հունիսի 16-ին ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը հայտարարեց, որ Իրանի Բանդար Աբբաս նավահանգստում կան հայկական ապրանքներ, որոնք կամ դեռևս դուրս չեն եկել այնտեղից, կամ գտնվում են ճանապարհներին։ Եթե ուշացումները երկարաձգվեն, Հայաստանը կարող է ունենալ որոշ ապրանքների պակաս, իսկ ընկերությունները, հնարավոր է, չկատարեն պայմանագրային պարտավորությունները, ինչը կհանգեցնի ֆինանսական տուգանքների և տնտեսական կորուստների։ 3. Շրջակա միջավայր Իսրայելի հարվածների հիմնական թիրախներից են եղել Իրանի միջուկային օբյեկտները։ Այս օբյեկտներից ամենամեծը՝ Ֆորդո միջուկային գործարանը, գտնվում է Հայաստանի սահմանից մոտ 800 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Միջազգային ատոմային էներգիայի գործակալությունը հայտնել է Նաթանզի ուրանի հարստացման օբյեկտներից մեկում ռադիոլոգիական և քիմիական աղտոտվածության մասին։ Նմանատիպ դեպքեր  կարող է տեղի ունենալ նաև Հայաստանի սահմանին մոտ տարածքներում, ինչը լուրջ բնապահպանական և հանրային առողջապահական ռիսկեր է ստեղծում տարածաշրջանի համար։ Առաջարկներ

Հոդվածը հրապարակվել է Մեդիամաքս-ում։ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև շարունակվող երկարատև հակամարտությունը ստվեր է գցում Հարավային Կովկասի վրա, որն էական նշանակություն ունեցող տարածաշրջան է համաշխարհային էներգետիկ ուղիների և աշխարհաքաղաքական կայունության ապահովման համար։ Սույն հոդվածը վերլուծում է, թե ինչպես է Հայաստանը՝ մշտական սպառնալիքի տակ գտնվող այս փոքր պետությունը, վերանայում պաշտպանական իր ռազմավարությունը տարածաշրջանային լարվածության սրման և Ադրբեջանի ռազմական ակտիվ հզորացման պայմաններում։ Այն բացահայտում է Եվրոպան և Ասիան կամրջող փխրուն տարածաշրջանում այս հակամարտության առավել լայն հետևանքները ժողովրդավարական դաշինքների, ռազմական արդիականացման և խաղաղության համար: Նախապատմություն (2020 թվականից ի վեր այս տարածաշրջանը դարձել է անկայունության օջախ, որտեղ Հայաստանը շարունակաբար ագրեսիայի է ենթարկվում Ադրբեջանի կողմից)։ 2020 թվականից սկսած՝ այդ պետությունների միջև տեղի են ունեցել մի շարք լայնածավալ էսկալացիաներ, որոնք ներառում էին 2020 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի երկրորդ պատերազմը, 2023 թվականին Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի վրա ամբողջական վերահսկողություն սահմանելը և 2021 ու 2022 թվականներին Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի որոշակի տարածքների ուղղակի օկուպացիան։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Ադրբեջանը ձեռք բերեց այն ամենն, ինչ ցանկանում էր 2020 թվականի պատերազմից առաջ, և Երևանը պատրաստ է խաղաղության համաձայնագիր ստորագրել, Բաքուն անդադար շարունակում է ռազմական ճնշում գործադրել՝ Հայաստանից էլ ավելի զիջումներ ստանալու նպատակով։ Առանցքային հարցն այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքն» է. ճանապարհ, որը կապում է Ադրբեջանի հիմնական տարածքը Նախիջևանի էքսկլավի հետ՝ Հայաստանի տարածքով և պետք է լինի Հայաստանի Հանրապետության վերահսկողությունից դուրս: Հայաստանի պաշտպանական ծախսերի աճը արձագանք է երկարատև սպառնալիքներին և տարածաշրջանային անկայունությանը: Երևանն ուշադրությունը կենտրոնացրել է իր ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության պաշտպանության վրա: Այս մարտահրավերների պայմաններում Հայաստանի պաշտպանական ռազմավարությունը ձգտում է ստեղծել վստահելի զսպող մեխանիզմ, որը հիմնված կլինի ժողովրդավարական պետությունների հետ դաշինքների և արդիականացված ռազմական ենթակառուցվածքներում ներդրումների վրա: Միևնույն ժամանակ, Ադրբեջանը շարունակում է իր ռազմականացման գործընթացը և զինված ուժերի արդիականացումը, ինչին նպաստում են Իսրայելից, Թուրքիայից և Արևելյան Եվրոպայի երկրներից զենքի զգալի գնումները: Հոդվածում մանրամասն ներկայացված են Հայաստանի և Ադրբեջանի պաշտպանական բյուջեների հատկացումները վերջին հինգ տարիների ընթացքում: Ռազմական ծախսերը Ադրբեջանի ծախսերի հետագիծը ապշեցուցիչ է՝ 2.2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից (2020թ.) 2025 թվականին կհասնի կանխատեսվող 5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի: Այս 127 տոկոս աճն ընդգծում է ռազմական գերակայությունը պահպանելու Բաքվի նպատակը: (2021 թվականին՝ 2.6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, 2022 թվականին՝ 2.7 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, 2023 թվականին՝ 3.1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, 2024 թվականին՝ 3.8 միլիարդ ԱՄՆ դոլար): Հայաստանի պաշտպանական ծախսերն արտացոլում են մշտական ռազմական սպառնալիքներին վճռական, բայց զուսպ պատասխանը։  2021-ից 2025 թվականներին բյուջեի պլանավորված 252% աճը (1.7 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) ցույց է տալիս առաջնահերթությունների զգալի փոփոխություն:  Այնուամենայնիվ, Հայաստանի պաշտպանական հատկացումների ընդհանուր ծավալն Ադրբեջանի համեմատ մնում է աննշան։ Երևանը 2020 թվականին հատկացրել է 745 միլիոն ԱՄՆ դոլար (ներառյալ՝ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի հետ կապված ծախսերը), 2021 թվականին՝ 673 միլիոն ԱՄՆ դոլար, 2022 թվականին՝ 820 միլիոն, 2023 թվականին՝ 1.3 միլիարդ, 2024 թվականին՝ 1.4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Հայաստանի պաշտպանական բյուջեն կենտրոնացած է զինված ուժերի վրա, մինչդեռ Ադրբեջանի բյուջեն ներառում է լրացուցիչ հատկացումներ տարբեր հաստատությունների համար: Ադրբեջանի 2025 թվականի 5 միլիարդանոց պաշտպանական բյուջեից 1.57 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը նախատեսված է զինված ուժերի, 275 միլիոն ԱՄՆ դոլարը՝ ազգային անվտանգության, 318 միլիոն ԱՄՆ դոլարը՝ սահմանային ծառայության և 2.7 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը՝ «պաշտպանությանը և ազգային անվտանգությանն ուղղված այլ միջոցառումների համար»: Այս վերջին կատեգորիայի մեծ մասը ֆինանսավորում է սպառազինությունների գնումները՝ Ադրբեջանի հիմնական պաշտպանական բյուջեն հասցնելով մոտ 4.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի: Հատկանշական է, որ այդ ծախսերից մի քանիսը, ինչպիսիք են՝ ռազմածովային ծախսերը, կապված չեն Հայաստանի հետ հակամարտության հետ: Ի սկզբանե Ադրբեջանը նախատեսում էր 2025 թվականի համար իր պաշտպանական բյուջեի նվազագույն աճ՝ տնտեսության աճի դանդաղ տեմպերով պայմանավորված։  Այնուամենայնիվ, Հայաստանի 2025 թվականի պաշտպանական բյուջեի 20%-ով ավելացումը Բաքվին դրդեց պետական նավթային հիմնադրամից լրացուցիչ 1 մլրդ դոլար հատկացնել իր ռազմական առավելությունը պահպանելու նպատակով։  Օրինակ՝ միայն 2025 թվականի համար Ադրբեջանի նախատեսվող գնումների ծախսերը գերազանցում են 2022 թվականի վերջից Հայաստանի կատարած պաշտպանական գնումների ընդհանուր ծավալը, որը գնահատվում է մոտ 2 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Այս զարգացումներն ընդգծում են Ադրբեջանի վճռականությունը հզորացնելու իր ռազմական պոտենցիալը և պահպանելու իր ռազմավարական առավելությունը Հայաստանի նկատմամբ՝ չնայած խաղաղություն հաստատելու Հայաստանի կառուցողական ջանքերին, ինչի մասին վկայում են զիջումների գնալու վերջինիս պատրաստակամությունը և իր պաշտոնյաների կողմից հաշտեցմանը նպաստող բազմիցս հնչեցված հրապարակային հայտարարությունները։ Գնումներ և դաշինքներ Բյուջեի ցուցանիշներից բացի, չափազանց կարևոր է ուսումնասիրել ռազմական գնումների, դաշինքների և երկու երկրների զինված ուժերի համագործակցության զարգացումները: 2020 թվականի պատերազմից հետո Ադրբեջանը զինամթերքի լայնածավալ գնումներ է իրականացրել Իսրայելից, Թուրքիայից, Պակիստանից, Սերբիայից և Սլովակիայից։ Համաձայն հրապարակված տվյալների՝ ձեռքբերումները ներառում են 48 միավոր 155 մմ տրամաչափի Nora B-52NG ինքնագնաց հրետանային կայանքներ (ԻՀԿ) Սերբիայից՝ 339 միլիոն ԱՄՆ դոլարով, 70 միավոր 155 մմ տրամաչափի Dita ինքնագնաց հրետանային կայանքներ (ԻՀԿ-ներ) Սլովակիայից, Պակիստանից՝ JF-17 կործանիչներ՝ 1.6 միլիարդ ԱՄՆ դոլարով, Թուրքիայից Akinci ծանր հարվածային անօդաչու թռչող սարքեր, ինչպես նաև Barak MX հակաօդային պաշտպանության համակարգեր Իսրայելից՝ 1.2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարով։ Բացի այդ, Ադրբեջանը գաղտնի կերպով այլ ռազմական տեխնիկա է ձեռք բերել Իսրայելից, արդիականացրել է իր ավիացիոն հնարավորություններն Իտալական C-27J Spartan ռազմական տրանսպորտային ինքնաթիռներով, ինչպես նաև Թուրքիայում արդիականացրել է իր Su-25 գրոհիչները՝ կառավարվող ռումբերի և հրթիռների կիրառման նպատակով։ Թուրքիան շարունակում է զորավարժություններ անցկացնել Ադրբեջանի հետ, մարզել վերջինիս զինված ուժերը և աջակցել Հայաստանի դեմ իրականացվող քաղաքականությունը: Թուրքիան Երևանի և Անկարայի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում առաջընթացը կապում է Բաքվի և Երևանի միջև խաղաղ բանակցությունների հետ: Ադրբեջանը համատեղ զորավարժություններ է անցկացրել նաև Հայաստանի հարևան ևս մեկ երկրի՝ Իրանի հետ:   Հայաստանը, որը ձգտում է 2020 թվականին կրած պարտությունից հետո վերականգնել իր ռազմական ներուժը,  ի սկզբանե դիմել է իր պայմանագրային դաշնակից Ռուսաստանին: Սակայն 2021 թվականի օգոստոսյան պայմանագրերով ձեռք բերված սպառազինության մեծ մասն այդպես էլ չի մատակարարվել։ 2021 և 2022 թվականներին Հայաստանի տարածք Ադրբեջանի ներխուժումներից հետո Երևանը սկսեց հեռանալ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունից (ՀԱՊԿ) և Ռուսաստանից՝ կենտրոնանալով Հնդկաստանի և Ֆրանսիայի վրա՝ միաժամանակ ընդլայնելով անվտանգության ոլորտում համագործակցությունը Միացյալ Նահանգների և Եվրամիության հետ: 2022 թվականից սկսած Հայաստանն իրականացնում է իր պատմության մեջ ամենանշանակալի գնումները, որոնք գնահատվում են 2 միլիարդ դոլար: Հնդկաստանի հետ վերջին պայմանագրերը ներառում են 155 մմ տրամաչափի քարշակվող ATAGS հաուբիցների, 72 միավոր 155 մմ տրամաչափի MARG ինքնագնաց հրետանային կայանքների (ԻՀԿ), Pinaka համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգերի (ՀԿՌՀ), Akash «զենիթա-հրթիռային համակարգերի» (ԶՀՀ), Zen անօդաչու թռչող սարքերի ոչնչացման համակարգերի, Konkurs-M հակատանկային հրթիռների, հրազենի և զինամթերքի ձեռքբերում: 2024 թվականին Հայաստանի և Հնդկաստանի պաշտպանության նախարարությունների ներկայացուցիչները կադրերի վերապատրաստման և ինստիտուցիոնալ գործընկերության վերաբերյալ համագործակցության համաձայնագիր են ստորագրել: Հայաստանը Ֆրանսիայից գնել է երեք GM-200 ռադար, 50 միավոր Bastion զրահատեխնիկա, 36 միավոր 155 մմ տրամաչափի Cesar ԻՀԿ, հրազեն և այլ տեխնիկա։ Ֆրանսիան և Միացյալ Նահանգները աջակցում են Հայաստանի պաշտպանական բարեփոխումներին: Միևնույն ժամանակ, Երևանը զգալի միջոցներ է ներդրել իր սահմանների ամրապնդման աշխատանքների ուղղությամբ,

Հոդվածը հրապարակվել է Hetq.am-ում։ 2020 թվականի Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի պարտությունը դրդեց քննարկումների և քայլերի՝ Հայաստանի զինված ուժերի վերափոխման ուղղությամբ: Բացի այդ, 2022 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ Ադրբեջանի երկօրյա ագրեսիան ընդգծեց խորը փոփոխությունների հրատապ անհրաժեշտությունը։ 2022 թվականի վերջին Հայաստանը ձեռնարկեց սպառազինության և ռազմական տեխնիկայի ակտիվ գնումներ նոր գործընկերներից՝ հիմնականում Հնդկաստանից և Ֆրանսիայից, և սկսեց ամրաշինական աշխատանքներ իր սահմաններում, ինչպես նաև ակտիվացրեց ոլորտի բարեփոխումները։ 2024թ. նոյեմբերի 12-ին ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը հրապարակել Է զինված ուժերի բարեփոխումների գործընթացը նկարագրող առաջին պաշտոնական փաստաթուղթը: Բանակի կերպափոխման հայեցակարգի իրականացման հայտարարված ժամկետն է 2024 – 2035 թվականները: Հայեցակարգը շոշափում է առկա բազմաթիվ խնդիրներ, և սույն հոդվածի նպատակն է վերլուծել դրա ամենակարևոր կետերը:  Անցում արհեստավարժ բանակի և արհեստավարժ սերժանտական համակարգի ստեղծում Զինված ուժերի վերափոխման հայեցակարգը պարունակում է արհեստավարժ բանակի աստիճանական անցման ծրագիր: Այն մատնանշում է երկու հիմնական խնդիր՝ պայմանագրային ծառայության անբավարար որակը և զորակոչիկների սահմանափակ քանակը։ Հայեցակարգի VIII բաժնում առաջարկվում են ավելի բարձր չափանիշներ, որոնք սպաներից և սերժանտներից պահանջում են համապատասխանաբար բարձրագույն կրթության և մասնագիտական պատրաստվածության առկայություն: Առաջարկվում է նաև զորակոչիկների վեցամսյա վերապատրաստման ծրագրի իրականացում, որը բաղկացած կլինի 4,5 ամիս տեսական ուսուցումից և 1,5 ամիս գործնական պատրաստությունից: Հատկանշական է, որ ծրագիրը նախատեսում է 2027 թվականից կրճատել պարտադիր զինվորական ծառայության տևողությունը, որը ներկայում կազմում է երկու տարի, և դա ուղեկցել պայմանագրային զինծառայողների քանակի ավելացմամբ։ Այնուամենայնիվ, առաջարկվող ժամկետում այս նպատակին հասնելը զգալի դժվարություններ է առաջացնում՝ ժողովրդագրական սահմանափակումների պատճառով: Ներկայիս զորակոչիկների մեծ մասը ծնվել է 2005 և 2006 թվականներին, երբ, ըստ Հայաստանի Վիճակագրական կոմիտեի տվյալների, ծնվել է շուրջ 36.000 տղա: Լավագույն դեպքում, այս խմբից հնարավոր է զինվորական ծառայության զորակոչել մոտ 70%-ը (25.000 մարդ), քանի որ մնացածներն ունեն առողջական խնդիրներ կամ արտագաղթել են: Ծառայության ժամկետը մինչև 18 ամիս կրճատելը կպահանջի լրացուցիչ 6250 պայմանագրային զինծառայող: Համապատասխանաբար, մեկամյա պարտադիր զինվորական ծառայության ժամկետի դեպքում կպահանջվի լրացուցիչ 12.500 պայմանագրային զինծառայող, վեցամսյա ժամկետի դեպքում՝ 18.750 պայմանագրային: Զինծառայողների ներկայիս թվաքանակի պահպանումը կպահանջի լուրջ և նպատակասլաց ջանքեր՝ զինվորական ծառայության հեղինակությունը բարձրացնելու համար, ներառյալ վարձատրության բարձրացումը և սոցիալական ապահովության փաթեթի ընդլայնումը: Արհեստավարժ սերժանտական համակարգ Բանակի կերպափոխման հայեցակարգում նախատեսված մեկ այլ ուշագրավ փոփոխությունն արհեստավարժ սերժանտական համակարգի հիմնադրումն է: Հայեցակարգային փաստաթղթի VIII բաժնի համաձայն՝ զինված ուժերն առաջնորդվելու են “սերժանտական կորպուսը բանակի ողնաշարն է” կարգախոսով: Այս նախաձեռնությունը ներառում է սերժանտների հավաքագրում, վերապատրաստում, ուսուցում և կառավարում, ինչը կենսական է արդյունավետ ռազմական գործողություններ իրականացնելու համար: Արհեստավարժ սերժանտական համակարգը շեշտում է ստորադաս ստորաբաժանումների ինքնավարությունը, հատկապես կապի կամ հրամանատարության համակարգերի խաթարման իրավիճակներում: Ծրագրի նպատակն է ստեղծել հրամանատարական և կառավարման համակարգ, որը կբարձրացնի փոքր ստորաբաժանումների արդյունավետությունը: Այս ոլորտում բարեփոխումներն արդեն իրականացվում են Միացյալ Նահանգների աջակցությամբ։ Դրա հաջողությունը կախված կլինի արհեստավարժ սերժանտական դպրոցի ստեղծումից և զինված ուժերի ընդհանուր հեղինակության բարձրացումից, ինչը թույլ կտա ծրագրին բավարար թվով մասնակից թեկնածուներ ներգրավել: Տարածքային պաշտպանության համակարգ և ակտիվ պահեստազոր Բանակի կերպափոխման հայեցակարգը նախատեսում է նաև տարածքային պաշտպանության համակարգի ստեղծում, որը նախատեսված է Հայաստանի մարզերի համակարգված և համաչափ պաշտպանության համար: Հայեցակարգի XI բաժնի համաձայն՝ այս համակարգում կկիրառվեն պահուստային ուժեր՝ ելնելով բնակչության բաշխումից և առկա ռեսուրսներից։ Այն առաջարկում է տեղական պաշտպանական ստորաբաժանումների ձևավորում, որոնք, խաղաղ պայմաններում վերապատրաստման և կազմակերպչական միջոցառումների շնորհիվ, կառուցվածքային առումով պատրաստ կլինեն պատերազմի ժամանակ մոբիլիզացիայի: Այս ստորաբաժանումները հիմնականում կազմված կլինեն համայնքի անդամներից՝ պահեստազորայինների երկրորդ խմբից (նրանք, ովքեր ակտիվ պահեստազորայինների զորակոչի առաջնահերթությունների ցանկում չեն առողջական վիճակի, տարիքի և այլ պատճառներով) կամ պաշտոնաթող զինծառայողներից: Այս ստորաբաժանումների վարժեցումը շարունակաբար կթարմացվի տարածքային պաշտպանության արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով՝ ելնելով վերջին հակամարտությունների միջազգային դասերից և փորձից: Այս նոր ուժերի ստեղծման ավելի մանրամասն նախագիծը ներկայացված է Տարածքային պաշտպանության համակարգի հայեցակարգում (փաստաթուղթը ներկայում հասանելի չէ հանրությանը): Բացի այդ, Ազգային ժողովը վերջերս ընդունեց օրենք, որը պաշտոնական է դարձնում տարածքային պաշտպանության ասպեկտները: Տարածքային պաշտպանության համակարգի ստեղծումը կարող է Հայաստանի Զինված ուժերին ապահովել լրացուցիչ մարտունակ ստորաբաժանումներով։ Համակարգի արդյունավետությունն ապահովելու համար պատրաստվածության, վարժեցման և սպառազինության չափանիշները պետք է համապատասխանեն կանոնավոր բանակի չափանիշներին: Դա անհրաժեշտ է, որպեսզի այդ զորքերն արդյունավետ լինեն մարտական իրավիճակներում։ Շարունակական վարժեցման գործընթացները և ստորաբաժանումների անձնակազմի հաստիքացուցակի շարունակական, բազմամյա համալրվածությունը նույնպես կենսապես կարևոր են ստորաբաժանումների ներսում բարձր գործնական համատեղելիության հասնելու համար: Դրա հետ կապված խնդիրը վերաբերում է ակտիվ պահեստազորի կառավարմանը, ինչի լուրջ պակասն ի հայտ է եկել 2020 թվականին Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ։ Բանակի կերպափոխման հայեցակարգը նախատեսում է զորահավաքային ռեսուրսների կառավարման միասնական թվային համակարգի ստեղծման ծրագրեր: Այս մոտեցումը խելամիտ և իրագործելի է՝ հաշվի առնելով տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում Հայաստանի նշանակալի փորձը, ինչը կարող է նպաստել ՀՀ-ում ներքին զարգացմանը՝ միաժամանակ ամրապնդելով կիբեռանվտանգության ոլորտը: Նման համակարգը կփոխարինի զինկոմիսարիատների հնացած ու խնդրահարույց համակարգին, որն այդքան էլ չհաջողեց կազմակերպել պահեստազորայինների հստակ կազմակերպված զորակոչ: Քաղաքացիական կազմակերպությունների հետ համագործակցություն և ռազմաքաղաքացիական հարաբերություններ Բանակի կերպափոխման հայեցակարգի XII բաժնում մանրամասն ներկայացվում են ռազմամարզական կազմակերպությունների հետ համագործակցության ծրագրերը՝ առկա ռեսուրսներն արդյունավետ օգտագործելու համար: Նման համագործակցության կանոնների նախագիծը նախքան ընդունվելը թափանցիկ եղանակով կքննարկվի համապատասխան կազմակերպությունների հետ, ներառյալ քաղաքացիական հասարակությունը: Այս նախաձեռնությունը նաև նպատակ ունի զինված ուժերում  ինտեգրել անկախ կամավորական ստորաբաժանումներ, ինչպիսիք են «ՈՄԱ»-ն կամ «Մեծն Տիգրան»-ը, ինչպես նաև ստանդարտացնել այդ ստորաբաժանումների կողմից առաջարկվող ուսումնական ծրագրերը: Ըստ լավագույն պրակտիկայի՝ լիցենզավորված ռազմամարզական կազմակերպությունում ձեռք բերված դասընթացները, ինչպիսիք են հետևակի ընդհանուր ուսուցումը կամ ԱԹՍ օպերատորների վերապատրաստումը, պետք է հաշվի առնվեն պահեստազորայիններին զորակոչելիս կամ պարտադիր ծառայության ընթացքում դերերի վերաբերյալ որոշում կայացնելիս: Հայեցակարգը վերաբերում է նաև քաղաքացիական և ռազմական ոլորտների միջև ավելի լայն հարաբերություններին՝ սահմանելով երեք հիմնական նպատակ՝ բանակի ռազմական արդյունավետության բարձրացում, մասնավոր պաշտպանական հատվածի ներդրման ավելացում և զինված ուժերի նկատմամբ քաղաքացիական վերահսկողության ապահովում: Այս նպատակները կախված են զինվորականների, պաշտպանական հատվածի քաղաքացիական անձնակազմի, գործադիր և օրենսդիր իշխանության ճյուղերի և ընդհանրապես քաղաքացիական հասարակության միջև առողջ, հավասարակշռված փոխհարաբերությունների ամրապնդումից: Արդար վարձատրության, կրթական հնարավորությունների և ծառայողական առաջխաղացման միջոցով բանիմաց և հմուտ քաղաքացիական ծառայողների ներգրավումը կենսական է այդ նպատակներին հասնելու համար: Այս մոտեցման կիրառումը կարող է բանակին ապահովել զգալի մտավոր ներուժ, քանի որ քաղաքացիական անձնակազմը կարևոր դեր է խաղում լավ զարգացած զինված ուժերում: Ավելին, զարգացած պետությունների օրինակով, հասարակական կազմակերպությունները (ՀԿ-ները), ներառյալ վերլուծական կենտրոնները, կարող են կառուցողական առաջարկություններ ներկայացնել, աջակցել զինված ուժերի օպտիմալ զարգացմանը և ծառայել որպես պաշտպանության նախարարության գրագետ կադրերի ռեզերվ: Հայաստանի ռեսուրսներն օպտիմալացնելու համար հարկ է դիտարկել նաև հայկական սփյուռքի ներգրավման հնարավորությունը։ մի բաղադրիչ, որն ակնհայտորեն բացակայում է հայեցակարգային փաստաթղթում: Օրինակ, Հայաստանի կամ արտերկրի շահագրգիռ հայերի և կազմակերպությունների նյութական և ֆինանսական օգնությունը կարող է ուղղվել նշանակված գործընկեր ստորաբաժանումներին՝ դրանց կոնկրետ կարիքների հստակ ըմբռնմամբ: Առանց նման համակարգման, առկա է անարդյունավետության վտանգ, որն ակնհայտ դարձավ 2020 թվականին: Պետական սահմանի պահպանության համակարգի կատարելագործում Բանակի կերպափոխման հայեցակարգի XII բաժինը սահմանում է Հայաստանի սահմանային անվտանգության համակարգի զարգացման մի քանի առանցքային ուղղություն. Այս նախաձեռնություններից մի քանիսն արդեն իրականացվում են, օրինակ՝ սահմանապահ զորքերի դերի ընդլայնումը, թեև դա պահանջում է նրանց ներուժի և թվաքանակի զգալի աճ: Նմանապես, պաշտպանության երկրորդ գծի երկայնքով կառուցվում են նոր հզոր ամրություններ։  Անձնակազմի փոխարինումը